Từng được nhìn nhận như một vấn đề khu vực, cuộc xung đột Nga - Ukraine đã trở thành nhân tố định hình lại cấu trúc an ninh châu Âu và tác động sâu rộng tới cán cân địa chính trị toàn cầu.

Đức Giáo hoàng Leo XIV ngày 22/2 đã đưa ra một trong những lời kêu gọi mạnh mẽ nhất về hòa bình ở Ukraine, hối thúc các bên hành động có trách nhiệm nhằm chấm dứt khổ đau: “Hòa bình không thể bị trì hoãn. Đó là một nhu cầu cấp thiết, cần được nuôi dưỡng trong trái tim mỗi người và được chuyển hóa thành những quyết định có trách nhiệm. Vì thế, tôi một lần nữa kêu gọi: hãy chấm dứt các cuộc ném bom, nhanh chóng đạt được một thỏa thuận ngừng bắn và tăng cường đối thoại, nhằm mở ra con đường thực sự cho hòa bình”.

Trong khi đó, Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn Barham Salih nhấn mạnh sự cần thiết về một nền hòa bình bền vững và công bằng: "Đây rõ ràng là giải pháp mang tính nền tảng, đặc biệt trong bối cảnh các cuộc đàm phán gần đây tại Geneva. Con đường phía trước chắc chắn không dễ dàng và thực tế là vô cùng khó khăn. Tuy nhiên, chúng ta cần nỗ lực gấp đôi, tạo mọi điều kiện để ngoại giao có cơ hội phát huy vai trò của mình, qua đó thực sự đem lại một nền hòa bình bền vững và công bằng cho cuộc chiến đã kéo dài quá lâu và cướp đi quá nhiều sinh mạng”.

Nổ ra ngày 24/2/2022, cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine đã trở thành một cuộc xung đột tiêu hao. Nhiều ước tính cho thấy, tổng thương vong của hai bên có thể lên tới gần 2 triệu người, khiến đây trở thành cuộc xung đột đẫm máu nhất tại châu Âu kể từ chiến tranh thế giới thứ hai. Cuộc xung đột buộc châu Âu đẩy nhanh tái vũ trang, điều chỉnh học thuyết phòng thủ và từng bước giảm phụ thuộc năng lượng vào Nga. Những chuyển động này không chỉ giới hạn trong phạm vi lục địa, mà còn lan sang các mối liên kết kinh tế, chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu và chiến lược phát triển của các nền kinh tế lớn. Bài toán an ninh năng lượng và rủi ro phụ thuộc chiến lược trở thành ưu tiên trong hoạch định chính sách của nhiều quốc gia.

Bốn năm giao tranh cũng ghi nhận những bước ngoặt đáng kể về công nghệ quân sự. Máy bay không người lái nổi lên như yếu tố có tính quyết định, làm thay đổi cách thức tổ chức tấn công, phòng thủ và bảo đảm hậu cần. Về chính trị - ngoại giao, nỗ lực trung gian của Mỹ tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức. Chính quyền Tổng thống Donald Trump đặt mục tiêu thúc đẩy một thỏa thuận trước mùa hè, song lập trường của các bên vẫn khác biệt đáng kể. Điện Kremlin yêu cầu Ukraine rút khỏi các vùng lãnh thổ đã sáp nhập vào Nga và từ bỏ tham vọng gia nhập NATO, trong khi Ukraine nhấn mạnh lệnh ngừng bắn theo ranh giới hiện tại cùng các bảo đảm an ninh hậu chiến.

Các vòng đàm phán gần đây tại Geneva cho thấy kênh đối thoại vẫn được duy trì, nhưng kỳ vọng về đột phá còn hạn chế khi những vấn đề cốt lõi như lãnh thổ và cơ chế bảo đảm an ninh chưa đạt đồng thuận.

Chuyên gia Ruslan Bortnik tại viện Chính trị Ukraina nhận định: “Cho đến nay, vẫn chưa có bất kỳ thỏa thuận cụ thể nào về các vấn đề cốt lõi. Những nội dung mang tính chính trị hoàn toàn chưa được đưa ra xem xét. Các vấn đề như kiểm soát lãnh thổ hay bảo đảm an ninh quân sự - chính trị vẫn thuộc thẩm quyền quyết định của các nguyên thủ quốc gia. Phía Ukraine cũng tuyên bố rằng, ngay cả khi những vấn đề này được giải quyết, khả năng cao chúng sẽ được xử lý theo mô hình tương tự “thỏa thuận ngũ cốc”, tức là thông qua các thỏa thuận song phương giữa Ukraine và Mỹ, cũng như giữa Mỹ và Nga”.

Sau bốn năm, cơ hội cho hòa bình nằm ở nhu cầu ổn định chung của các bên và sức ép từ cộng đồng quốc tế. Tuy nhiên, điểm nghẽn vẫn là sự khác biệt trong mục tiêu chiến lược cốt lõi. Khi khoảng cách đó chưa được thu hẹp, cuộc chiến tiêu hao nhiều khả năng tiếp tục kéo dài, định hình một châu Âu hậu xung đột với cấu trúc an ninh khác biệt sâu sắc so với trước năm 2022.