Có những người sống rất trong sáng nhưng lại không có ý chí. Có những người có ý chí mà cái đức lại không cao... Nhưng, cụ Lưu Văn Lợi có được cả hai phẩm chất đó" - là nhận xét của Nguyên Bí thư Trung ương Đảng, Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan trong lễ mừng thượng thọ cụ Lưu Văn Lợi tròn 100 tuổi tại Hà Nội. Trong một thế kỷ bận rộn của CON NGƯỜI đầy ý chí và đạo đức ấy, mỗi ngày cụ sống, mỗi công việc mà cụ từng trải qua... đều là những đơn vị thời gian vô cùng quý báu của một cuộc đời đầy ý nghĩa.
Trò nghèo hiếu học
Cụ Lưu Văn Lợi sinh năm 1913, trong một gia đình nghèo khó ở làng Gia Thụy, Long Biên, Hà Nội. Mồ côi cha khi mới lên 5 tuổi, với tinh thần hiếu học đến phi thường, cậu bé Lưu Văn Lợi đã tự học và thi đỗ tú tài. Cậu bé Lưu Văn Lợi học rất giỏi, nhưng vì hoàn cảnh gia đình quá khó khăn nên cậu chỉ được theo học hết tú tài (tương đương với bậc PTTH ngày nay).
Theo lời kể của ông Nguyễn Dy Niên, Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao: "Cụ Lợi có một biệt danh là Lợi "nháy" vì từ thời trẻ đến giờ, lúc nào cụ cũng phải nháy mắt liên tục. Cụ bị tật ở mắt như vậy bởi từ nhỏ, nhà nghèo quá, tối đến không có dầu để thắp đèn học, cụ phải ra ngồi học dưới ngọn đèn đường mờ mờ, ảo ảo nên sớm bị kém mắt".
Khi Cách mạng tháng Tám chuẩn bị bùng nổ, chàng thanh niên Lưu Văn Lợi đã tham gia Hội văn hóa cứu quốc bí mật của Mặt trận Việt Minh tại Hà Nội. Cuộc đời làm cách mạng của cụ bắt đầu từ đó. Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, nhờ vốn ngôn ngữ, sự am hiểu về các lĩnh vực, cụ Lợi được phân công đảm nhận công tác kiểm duyệt báo chí của nước Việt Nam DCCH. Có thể nói, nhiệm vụ này chính là cơ duyên đưa cụ Lợi đến với nghề báo và trở thành Tổng Biên tập của tờ báo tiếng Pháp La Republique (tức Cộng hòa, sau ngày 6/3/1946, được đổi tên thành Le Peuple - Nhân dân).
Khi chiến tranh nổ ra, cụ Lợi giao lại tờ báo cho ông Nguyễn Đình Thi phụ trách để ông tham gia kháng chiến và trở thành Đại tá Quân đội Nhân dân Việt Nam. Cụ còn gắn bó nghiệp báo với cương vị Tổng Biên tập báo Quân đội nhân dân (sáp nhập từ tờ Vệ quốc quân và tờ Quân du kích) cho đến khi được phân công công tác tổ chức Hội nghị quân sự Trung Giã và chuyển từ quân đội sang làm công tác đối ngoại từ đó.
Lão tướng uyên thâm
Cụ Lưu Văn Lợi bắt đầu sự nghiệp làm đối ngoại của mình từ năm 1960 với cương vị Vụ trưởng Vụ Á châu 2 (phụ trách Lào – Campuchia) và sau đó, làm Chánh văn phòng Bộ cho đến năm 1973. Sau khi miền Nam hoàn toàn giải phóng (30/4/1975) cụ Lưu Văn Lợi trở thành trợ lý Bộ trưởng Ngoại giao cho đến khi về hưu.
Nếu không phải là người trong ngành, hoặc chưa từng đọc cuốn sách nào của cụ Lưu Văn Lợi, hẳn nhiều người sẽ nghĩ rằng, đó là một tấm lý lịch không có gì nổi bật. Nhưng với những người làm công tác đối ngoại trong nước và các nhà ngoại giao quốc tế thì cái tên Lưu Văn Lợi luôn để lại dấu ấn đặc biệt, dù chỉ qua tiếp xúc một lần.
Nguyên Bí thư Trung ương Đảng, Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan chia sẻ: "Cụ Lợi là người rất tài ba trong thể hiện những ý tưởng chính trị thành văn. Đó là điều đầu tiên tôi học được ở cụ. Văn của cụ viết rất trong sáng, mạch lạc, rõ ràng nhưng cũng rất uyên thâm và đầy ẩn ý. Trong những lần đi theo các đoàn của Đảng và Chính phủ thăm các nước, tôi có nhiệm vụ soạn thảo các bài phát biểu thì cụ Lợi là người sửa chữa cuối cùng. Qua những bài sửa của cụ, tôi đã học được rất nhiều. Tôi khâm phục cụ về sự hiểu biết vô cùng sâu sắc, có nhiều ý tưởng sáng tạo trong vấn đề biên giới, lãnh thổ. Khi xảy ra bất kỳ vấn đề khó khăn nào trong lĩnh vực này thì cụ Lợi luôn đóng góp những ý kiến uyên bác, quý báu cũng như chỉ ra những bế tắc của vấn đề”.
Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Dy Niên cho biết: "Dù chỉ học đến diplome nhưng kiến thức của cụ rất rộng, bao hàm nhiều mọi lĩnh vực như KHXH, KHTN, ngôn ngữ... Trong quá trình biên soạn dự thảo Hiệp định Paris 1973, sau khi bản thảo đã được góp ý, chỉnh sửa bởi các luật sư từng tốt nghiệp Đại học Sorbonne (Pháp) hay cả tiến sĩ Luật học ở Pháp từ nhỏ... thì sau đó cụ Lợi vẫn là người sửa cuối cùng và ai cũng phải công nhận cụ sửa đúng và đáng giá. Đến nỗi, Bộ trưởng Nguyễn Duy Trinh cũng từng thốt lên: “Sao mà giỏi thế?”. Tôi không thể ngờ một con người có điều kiện học tập như thế, với xuất phát điểm như thế mà có thể đạt tới trình độ đỉnh cao như vậy. Không biết các thế hệ sau sẽ như thế nào nhưng với thế hệ chúng tôi, cụ Lợi là một tấm gương vô cùng sáng".
Một đời thanh bạch
Một ấn tượng khác nữa về cụ Lợi mà bất kỳ ai từng biết về cụ chính là tấm gương đạo đức trong sáng và ý chí con người vô cùng mạnh mẽ. “Mấy chục năm công tác ở Bộ Ngoại giao, cụ Lợi cùng gia đình vẫn sinh sống và say mê làm việc trong căn hộ nhỏ với sự điềm nhiên hiếm thấy. Không bao giờ cụ bày tỏ mối quan tâm hay đòi hỏi bất kỳ điều gì, về chức tước hay vật chất, dù công đức mà cụ cống hiến cho ngành Ngoại giao thì rất lớn...”, nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan chia sẻ.
Vợ mất sớm, gia cảnh khó khăn, con gái thì bị bệnh bẩm sinh... nhưng người ta chưa từng nghe thấy cụ kêu khổ hay phàn nàn. Trong căn hộ tập thể trên phố Trần Hưng Đạo, khách đến chơi nhà đều quen với hình ảnh vị Lão tướng bách niên của ngành Ngoại giao mải miết kỳ cạch bên chiếc máy chữ cổ với bốn bức tường là sách và tài liệu. Điều đó minh chứng cho hơn 30 đầu sách về ngoại giao, biên giới, lãnh thổ Việt Nam mà cụ đã viết, xuất bản. Nay, cụ vẫn cần mẫn chắt chiu thời gian để truyền lại cho thế hệ sau những kiến thức uyên bác của đời mình qua những ấn phẩm sách giá trị.
